Wednesday, August 19, 2009

Not done

Apparently, once Mevlana Celaleddin Rumi described his life story with the simple line, “I was raw, I cooked, I burned.” I’ve been thinking about that a lot lately. I don’t have any claim on the spiritual connotations, obviously. I simply feel like some truth is escaping me, but I have no idea what it is. Sometimes writing really is like walking in the dark.

A good friend of mine got quite disappointed in me for not speaking openly about my disappointment in her. I gave her these long-winded explanations, bitter that she got the upper hand in our little philosophical debate: She was accusing me of being insincere, me, “the defender of sincerity and truth”! She was confident that my action was flawed at a much deeper, more fundamental level than hers, everything I was saying was obvious and beside the point, and I lacked the appreciation of a fundamental, common value... but what?

Then this morning I remembered something I wrote to another friend a few months ago. I wrote, “if I’m telling the feelings and thoughts you spark in me not to you, but to others – then no, we are not close.” And I remembered that I felt really strongly about it. So I did have this notion buried somewhere, I just forgot… I guess this is not a good enough answer.

The question then is; why am I not telling what I should to these people? People have their reasons for keeping quiet. There are different levels of relationships. Sometimes we foresake a higher, closer, more fulfilling relationship for security, peace and quiet, and just stay at that lower, “civil” level. We don’t rock the boat. The same can be said for foresaking dreams, principles, the truth. And when we don’t face and speak the truth, we are insincere. Sincerity is not just about sharing the most mundane details of your life and feelings. Ayca Sen wrote a beautiful
piece about this yesterday.

And the reason I do this is simply my insecurity. If I don’t try for something better, I will never have to face my true worth.

Last night I also remembered something I wrote when I was
sixteen. The girl I was then doesn’t like the person I turned out to be. Perhaps I am living a Benjamin Button lifestyle, turning raw as years go by.

Thursday, August 13, 2009

Recipe for writing

In one of my posts I asked, "So far I've only seen feelings and ideas in the world. Will I be able to create worlds out of feelings and ideas?"

Now I realize even more clearly that this is how people write. There are concepts behind the stuff of every day life. Emotions and opinions trigger our deeds and words, they are the gist of the story. But one can't give them away just like that, that would be too obvious. First pick an emotion, a thought that moves you. Then work outwards, create a world out of that concept. Serve it to the reader and let them explore and think for themselves, let them recognize the gist, the truth. Let them unwrap the story. Because true joy lies in discovery. You just tell the reader to "look!" but don't tell them what it is they should see.

Sunday, August 09, 2009

parallel currents

I've been in this town for a while
and I'm not going away just yet
we have history
we laugh and chat away
we stay in here, now

it's in the silence
it's in our eyes
common knowledge
common understanding
we won't refer to it
although this seems
shrewd and shallow
we won't mention it

below the surface
a strong undercurrent
background noise
of lower frequency
words can't break into it
don't listen to it

stay in here, now

we have history
it's better with it-
better to leave it
alone.

Monday, August 03, 2009

anything goes

I realized something only today - I wrote before that in East London I feel like myself, just like I do in Galata/Tünel. Without really thinking about it, I assumed that it was because these places had an atmosphere that somehow suited my personality. But today I realized that it is not that they have a personality - it is their lack of personality, their heterogeneity that is so accepting and liberating. Nobody is like one another - everybody can be like themselves.

Sunday, August 02, 2009

animal spirits

It's been a long time since a book inspired me not to quote it, but write about it. I got Iris Murdoch's Bell from the second-hand book stalls under the Waterloo bridge. The themes it was addressing, I have been thinking about myself recently. More than talking about the book per se, I would like to explore these themes.

The book follows the thoughts and feelings of three members of a layman's religious community in West England. It primarily deals with the dichotomy between relativism vs. absolutism, as the characters search for the absolute truth, only to find that it is unattainable. Just like the enclosed grounds of the abbey across the lake, which is home to an order of nuns, truth and purity are there, theoretically possible, but out of reach.

Michael, the leader of the community, cannot find the strength in himself to live up to absolute moral standards in the face of love and desire. Dora, the erring wife, finds it impossible to grasp herself and the people around her as they really are; only the paintings in the National Gallery are able to comfort her with their absolute beauty - true beyond her interpretation. Toby, the young and wholesome boy, loses his carefree innocence with a simple kiss, falling into desperate confusion.

And all this seems to stem from one simple fact: The human condition, the mess we find ourselves in. Our minds sitting on top of an elephant of emotion, struggling to ride it. Sometimes it fails. And our curse is precisely this: We are aware of having lost control of the elephant, and we are aware that the elephant is taking us to the gutter. We are aware that nobody in their right minds would be doing what we are doing. We are aware that we are not interpreting people, situations correctly. But we simply don't know how to interpret them, what the truth is. Only if we had a manual to describe how people actually are. The whole thing has the urgency and inevitability of a disaster, and we are as helpless as in a dream.

That's why we worship and seek the absolute - wisdom, love, rules to live by. Only because we know we are unable to attain them. They are just ideas in the poor rider's head, the residue of a lost day and age, when people weren't as free to so visibly succumb to their weaknesses. But ideas and expectations remain; they continue to fool us into believing that something better is possible. We don't fail to be caught off guard every time reality falls short of what ought to be.

I should give the last word to poor Michael, who so eloquently explains that we are only entitled to the compass that is within us, and nothing else:

"In each of us there are different talents, different propensities, many of them capable of good or evil use. We must endeavour to know our possibilities and use what energy we really possess in the doing of God's will. As spiritual beings, in our imperfections and also in the possibility of our perfection, we differ profoundly one from another. How different we are from each other is something which it may take a long time to find out; and certain differences may never appear at all. Each one of us has his own way of apprehending God. I am sure you will know what I mean when I say that one finds God, as it were, in certain places; one has, where God is concerned, a sense of direction, a sense that here is what is most real, most good, most true. This sense of reality and weight attaches itself to certain experiences in our lives - and for different people these experiences may be different. God speaks to us in various tongues. To this, we must be attentive." pg. 209-210.

Thursday, July 30, 2009

Saturday, July 25, 2009

İmam Hatip Liseleri ve Türkiye'de Eğitim

İmam hatip lisesi mezunları istedikleri üniversiteye girebilecek. Bundan böyle devletin bütün kurumlarında ve özel şirketlerde üst düzeylere yükselebilir, başbakan bile olabilirler.

Geçen hafta Yükseköğretim Kurulu (YÖK), meslek lisesi öğrencilerinin kendi alanlarından başka bir alanda üniversite öğrenimi yapmak istemeleri halinde orta öğretim başarı puanlarının daha düşük bir katsayıyla çarpılması uygulamasına son verdi. Bu uygulama 1999'daki bir YÖK kararına dayanıyordu, AKP 2004'te katsayıları kaldıran bir yasayı meclisten geçirmiş, ancak dönemin cumhurbaşkanı Sezer yasayı veto etmişti. AKP o zaman konunun üstüne daha fazla gitmedi. Bu sırada YÖK'te AKP'yle aynı görüşteki üyeler çoğunluğu kazandı, bu karar da en sonunda "normal yollardan" alınabildi. Yargıtay onursal başsavcısı Sabih Kanadoğlu kararı kimin iptal edebileceğini söylemiş bile: Danıştay.

...
Yazının geri kalanı burda.

Thursday, July 23, 2009

"Dora had been in the National Gallery a thousand times and the pictures were almost as familiar to her as her own face. Passing between them now, as through a well-loved grove, she felt a calm descending on her. She wandered a little, watching with compassion the poor visitors armed with guide books who were peering anxiously at the masterpieces. Dora did not need to peer. She could look, as one can at last when one knows a great thing very well, confronting it with a dignity which it has itself conferred. She felt that the pictures belonged to her, and reflected ruefully that they were about the only thing that did. Vaguely, consoled by the presence of something welcoming and responding in the place, her footsteps took her to various shrines at which she had worshipped so often before...

...
Dora was always moved by the pictures. Today she was moved, but in a new way. She marvelled, with a kind of gratitude, that they were all still here, and her heart was filled with love for the pictures, their authority, their marvellous generosity, their splendour. It occurred to her that here at last was something real and something perfect. Who had said that, about perfection and reality being in the same place? Here was something which her consciousness could not wretchedly devour, and by making it part of her fantasy make it worthless. Even Paul, she thought, only existed now as someone she dreamt about; or else as a vague external menace never really encountered and understood. But the pictures were something real outside herself, which spoke to her kindly and yet in sovereign tones, something superior and good whose presence destroyed the dreary trance-like solipsism of her earlier mood. When the world had seemed to be subjective it had seemed to be without interest or value. But now there was something else in it after all."

Iris Murdoch, The Bell, pg. 195-196.

Monday, July 13, 2009

yok şöyleymiş de yok böyleymiş de

I.
Ters-yüz

Garip.
Bir dalga nasıl
Yaklaşıyor, yaklaşıyor da kıyıya
Birden kırılıp kendi içine dönüyor ya

Sonra genişliyor ve inceliyor ve geri çekiliyor ve yok oluyor
Bütün yanlarıyla.

II.
Su sporları

İnsan bazen durgun denizde
Gidebilecekken her bir yöne
Kendi akıntısında sürüklenir
Kafası suyun içinde

...
Seninle dalıyormuşuz
Derinliğin ışığı çaldığı bir yerde
Sonra sen birden çıkmaya kalktın
Meğer bağlıymış tüplerimiz birbirine

Ben biraz daha durdum suyun içinde
Çıkan kabarcıkları seyrettim
Dipteki renkli, canlı şeylere son bir kez bakıp
Can havliyle çıktım suyun yüzüne

Gerçeğe.

III.
Kâğıt üzerinde

Siz beni yanlış anladınız, üzerinize alındınız.
Neden acaba?
Bu bahsettiğim siz değildiniz.
Ben bile değildim.
Öyle çok soyut şeylerden bahsediyordum ben.
Herkesin başına gelen şeylerden.
Nitekim siz okuyun diye değil
Herkes okusun diye yazıyorum.

Bu makyajı sizin için değil
Kendim için yaptım

Aslında iyi tuttunuz kendinizi
Neler neler anlatmıştım ben size
Başkalarının önünde,
Kendi önünüzde yüzüme vurabileceğiniz.

Ne kadar inkar etsem inandıramazdım kendimi
Öyle güçlü kanıtlar var elinizde.


Yakınlık dürüstlükse
Hiç yakın değiliz sizinle.

IV.
Yanlışlık

Şu son ayları görecek gözüm yok
Bir yanlış anlama yüzünden böyleler
Bu kadar mahçup, boynu bükükler.

Aman ne yapayım
Atsan atılmaz, satsan satılmaz.

.

Tuesday, July 07, 2009

Kader

Bugun Hrant Dink davasindaki tanigin ifadesini okurken, kaderin ne demek olabilecegini dusundum. O tanik hanim, isminin gazetelerde belirecegini, saniklarla benzer kafa yapisina ve goruslere sahip kimselerin, hatta saniklarin azmettiricilerinin hedefi olabilecegini bile bile, korkusuzca taniklik yapmis. Sonra soyle dedim: Bu tanigin kisiligine sahip birisi, karsisina boyle bir olay ciktiginda, boyle davraniyor. Bir denklem gibi bir sey bu. Birini iyi tanidiginizda da degisik durumlar karsisinda ne tavir alabilecegini kestirebilirsiniz ya. Bu tanigin Hrant Dink’in ofisine yakin calismasi, Dink’in vurulmasina sahit olmasi tamamen tesaduf. Sahit oldugu olaya tepkisi ise tesaduf degil, aslinda ozgur irade de degil, kendi kontrol edemedigi, karar vermedigi bir seye, oldugu insana boyun egis. Cunku baska turlu davransa ici rahat etmeyecek, kendine ihanet etmis olacak. Hayatin karsimiza cikardigi olaylara ve insanlara tepkimiz, bizi iyi taniyanlarin malumudur aslinda. Kendimizi biliyorsak, bizim de.

Thursday, July 02, 2009

Latest from Turkey

Today Ali Sirmen from the Cumhuriyet newspaper appeared on Ruşen Çakır's and Mirgün Cabas' Yazı İşleri on NTV. I don't like repeating myself or other people, but sometimes you have to keep making the same point. Here's a little backgrounder:

Last week, our parliament passed a law that transfers the authority to try military personnel from military courts to civil courts for crimes against state security, the government, judiciary and the constitutional order, as well as forming an armed organization. This applies to the soldiers, who are accused of being involved with the Ergenekon plot to overthrow the AKP government. In fact, the government appears to have deliberately targeted them with this new law. The most prominent one is colonel Dursun Çiçek, the alleged author of the strategy to "finish" reactionary Islam and the Fethullah Gülen brotherhood. He was arrested for his alleged involvement with Ergenekon a couple of days ago, only to be released by the same civil court yesterday.

The new law is an EU accession requirement, and an outsider would view it as a step towards a sounder democracy, making soldiers more accountable to civilians. This would be the case if our judiciary was truly independent. However, some of the prosecutors and judges (as well as the police) are ideologically motivated. One of the judges has withdrawn from the case due to what he called "institutional pressures." The suspects of the Ergenekon investigation have been under arrest for a long time without a trial. The indictments are so complex that even well meaning judges would take a very long time to untangle them. We may never find out the truth.

In this environment, it is not possible to be happy about a reform, knowing that the roots of the problem lay much deeper. The judiciary and security forces are used as weapons in this power struggle, leaving Turkish citizens with a deep suspicion about these institutions' willingness and ability to protect their rights and freedoms.

Monday, June 22, 2009

Dilemmas of globalization and governance

Last week I attended a lecture by Professor Dani Rodrik from Harvard University at the LSE. Rodrik is a political economist, who is deeply interested in the institutions that regulate and govern markets. His presentation (slides can be downloaded here) was a genuine attempt to come up with a way to build a more sustainable system of markets and institutions.

Why did we find ourselves in this crisis? Because of the absence of financial regulation and "global macro imbalances," which led to large current account surpluses in emerging markets like China and large deficits in the US and some other emerging markets, Rodrik said. Deep economic integration (in finance and trade) was not accompanied by the necessary rules, regulations and institutions on a global level. Admittedly a constructivist, Rodrik said brand new ideas could fill the vacuum created by the failure of conventional thinking. And he did his share of brainstorming - an effort which confronted challenges from a suspecting audience, but still managed to show some important inconsistencies in our thinking and conduct.

For example, labor, environmental, health and safety standards differ from one country to the other, but countries still import products from trading partners with a completely different set of rules and values. One might complain about the labor practices in factories supplying Primark stores, but imposing western standards on developing countries would deprive third-world workers of their comparative advantage. In fact, prevalent economic norms advocating free trade and denouncing currency manipulation and industrial policies already limit the policies available to developing countries.

Even the European Union, which hopes to narrow the differences between its member states by a strenuous and costly accession process, suffers from great resistance to attempts at deeper integration. Although member states adopted a common currency, they are wary of any kind of fiscal integration/redistribution between member states. Their slow and limited response to the crisis (and the most recent reluctance regarding supra-national financial supervision) are the latest examples.

Rodrik recognizes that wide differences between countries render global regulations, standards and fiscal safety nets unrealistic - and undesirable, too. He argues for a system which will allow countries to integrate as much as they want, and govern the relationship between those that are different. Countries opt-out when necessary, but they do so within a framework. A greater policy space (subsidies, industrial policy) is provided to developing nations. There's no single, universal truth, but a variety of norms that are most suitable for a variety of circumstances. Expectations and conduct are aligned by not only changing the conduct, but also adjusting expectations.

Rodrik gives the example of the safeguard clause in the WTO, which defines a set of rules under which it is possible to deviate from free trade. If there is a surge in imports, countries can impose restrictions on a non-discriminatory basis and provide compensation to their trade partners. Refreshingly, he says that segmentation in global financial markets may be a welcome price to pay for the preservation of national policies and regulations reflecting country differences.

The greatest challenge to Rodrik's framework is the question of legitimacy - do countries' policies really reflect their citizens' preferences? The professor himself admitted that his argument did not hold for undemocratic societies. But then there was the question, who is fully democratic? Members of the audience rightfully pointed out that even the American democracy is flawed in important ways, and large groups of Americans lose out.

Even then, I liked Rodrik's presentation, because it was realistic and idealistic at the same time. Even if the policies pursued by developing states do not reflect their citizens' preferences, who can say that the policies devised in the developed world will fit the developing world any better? In the former, country elites rule, in the latter, world elites.

However, it is important to avoid the legitimisation of undemocratic regimes in the meantime. Different policies may be acceptable for different levels of economic development, but I don't believe in different shades of democracy. When it comes to democracy and human rights, there should be absolute, universal norms. Country circumstances should not be an excuse to submit to oppression - they should only be the guide as how to best help bring about democracy.

A friend of mine says, power creates its truth. This is true on different levels, international, national, regional. That's why the dissemination of political power is so important. Maybe Americans got it right: Democracy and prosperity are ends in themselves. They just get the means wrong, because there is more than one way.

Sunday, June 14, 2009

New territory

Imagine you're walking in the woods. In the shadows of pine trees, surrounded by a soft breeze, rays of sunlight filter through the branches and the needles. Sometimes you look up and see a blue sky with healthy, chubby clouds. You walk and walk, and then quite unexpectedly reach a clearing.

Goethe once said, "one hears only what one understands." There's so much information out there, cries of discovery, love, joy, pain - everybody is telling a story. In this clearing, you start listening to more voices, hearing them, and you understand them. Even the ones you've heard before, they sound fuller now, they mean more. There are levels of understanding, and you think you understand them a notch better. Maybe not completely, but better.

There are still so many voices that escape you, and then there are those you think you understand but haven't yet. One only finds out one hasn't understood something the moment one understands it better. You keep walking and you'll find out.

Friday, June 12, 2009

tube strike

ah how I hate the Londoners on the underground. how savage they look sometimes. they take space, and their bags take space, and their glances take space. with their every breath, the air becomes more stale. they push and stand in my way.

sometimes I wonder, what magnificent and rebellious thoughts are passing through their minds, when they look so ordinary and pale. I know because I look so ordinary and pale.

but during these two days, I loved the Londoners. because of their energy and drive and color and joy in so much misery, because of their style and attitude. ordinary yet special. strangely equal, more or less. I realized why we live here despite everything. the buzz of countless possibilities presented by freedom and anonymity and links and crossing ways.

it was a bonding experience, the shared reality of being a Londoner. like the snow day. and the sunny day.

Saturday, June 06, 2009

Vizyonunuz ne?

Orhan Pamuk Kara Kitap’ın 158. sayfasında şöyle der: “Hep birlikte inanacakları bir hikaye kalmayınca, hepsi tek tek kendi hikayesine inanmaya başlayacak, herkesin kendi hikayesi olacak, herkes kendi hikayesini anlatmak isteyecek. Kalabalık şehirlerin kirli sokaklarında, bir türlü çekidüzen verilemeyen çamurlu meydanlarında, milyonlarca sefil, başlarının çevresinde bir mutsuzluk halesi taşır gibi taşıdıkları kendi hikayeleriyle uykuda gezerler gibi gezinecekler.”

Üniversitede toplu eylem problemini öğrenmiştik – toplu eylemsizlik problemini yani. Küçük çıkar grupları ortak bir amaç uğruna çalışabiliyorlardı, ortak bir hikayeye inanabiliyorlardı. Ama on binleri, yüz binleri bir amaç uğruna birleştirebilmek, bir hikayeye inandırabilmek mümkün olmuyordu. Ya her şeyin olduğu gibi kalmasının kendi hayatlarını zorlaştırdığını, daha iyisinin mümkün olabileceğini görmüyorlardı, ya da harcayacakları çabanın boşa gideceğini düşünüyorlardı. Kimse birbirine güvenmiyordu, herkes kendi hikayesinin içine hapsolmuş, başını bir an o mutsuzluk halesinden çıkarmıyordu. Hiç bir şey değişmeyecekti, önemli olan mevcut düzenin önümüze çıkardığı bin bir engeli aşabilmek, fırtınalı denizlerde kendi canımızı kurtarmaktı.

Boğaziçi Üniversitesi’nden Hakan Yılmaz, 2 Haziran’da Londra’da, LSE’de Türkiye’de kamuoyunun Avrupa Birliği’ne ve “batılı değerlere” bakışı ile ilgili bir sunum yaptı. Konuşmasının bir yerinde Türkiye’de gençlerin Avrupa Birliği’ni hiç takmadıklarını söyledi. Tabii bunda Avrupalıların sonunda üye olabileceğimize inanmayalım diye gösterdikleri çabanın rolü yadsınamaz. Ama burda sorun Avrupa Birliği’ne üyelik değil aslında. Avrupa Birliği, bir şeyleri değiştirmek için bir bahaneden başka bir şey değil.

Asıl önemli olan değişimi istemek. Türkiye’de polislerin, askerlerin, hakimlerin, savcıların, bürokratların, politikacıların ve aslında herkesin işini biraz daha düzgün yapması önemli olan. İnsanların emeklerinin ve yeteneklerinin karşılığını alabilmesi, kendilerini dürüstçe, korkusuzca ifade edebilmesi. Adil düzen böyle bir şey olmalı. Şu anda farkında değiliz belki, belki güvendeyiz, işimiz tıkırında, kimseyle bir problemimiz yok. Hatta belki sistem lehimize işliyor. Ama bunlar gerçekleşse şu anda farkında olmadığımız o kadar çok fırsat çıkacak ki önümüze. Enerjimizi öyle farklı alanlarda kullanabileceğiz ki. O yaşadığım da hayat mıymış diyeceğiz.

Bütün bunları kabul etsek bile korkmakta haksız değiliz aslında. Bir şeyleri değiştirmeye, iyileştirmeye çalışanların başına gelenler çok taze anılarımızda. İnsanlar nasıl ağızları yandığında yoğurdu üfleyerek yiyorlarsa, toplumlar da öyle. “Hata”larımızdan ders almışız, akıllanmışız, kendi hikayemizden başka hiç bir hikayeye inanmamayı öğrenmişiz. Göze çarpmamalı, bunun için de görmezden gelmeliyiz.

Ama birileri var. Hadi itiraf edelim, korkuyoruz onlardan. Bizi oyuna getirecekler sanıyoruz. Türlü türlü cemaatler, dernekler, tarikatlar, Fethullahçılar, Masonlar, Ergenekoncular, sivil toplum örgütleri, sendikalar ve hatta siyasi partiler – kendi çıkarları için olsun olmasın, ortak bir hikayeye inananlardan korkuyoruz. Çünkü içten içe farkındayız, ortak bir hikayeye inananların, ortak bir amaç için çalışanların ne kadar güçlü olabileceğinin, ne kadar çok şey yapabileceğinin. Belki onlar bizim hayatımızı etkiliyorlar, değiştiriyorlar. Belki hangi yönde olduğunu bilsek, hoşumuza gitmezdi.

Ama biz zaten hangi yöne gitmek istiyoruz ki?
Attitude

This week I went to a dance performance at Sadler's Wells - Wayne McGregor's Random Dance - Entity. Earlier I had seen a flamenco show by Spanish National Ballet in the same venue, and had gotten exactly the same impression:

One is not supposed to see some hidden comprehensible meaning looking at these performances. There is not an idea or meaning they are pointing at - other than themselves. They just are. More importantly, they do. One gets a feeling of attitude and decisiveness looking at the dancers. They don't have a moment to think, to hesitate. Looking at the beauty of the performance, they seem like for months and for years, they never hesitated. They just believed in the beauty of what they were doing.

I love that idea. Believing in something so much that never hesitating.

Friday, June 05, 2009

yıldızlar

bir varmış bir yokmuş
yeryüzündeki metaforlar gökyüzündeki meteorlar kadar çokmuş.

gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar varmış.
bir gün yolları kesişmiş,
biraz da beraber gezelim demişler.

ama yollarını değiştirmemişler,
korkmuşlar birbirlerinin yörüngesine girip sürüklenmekten.

ama kendi yolundan gitmek de zormuş
yorucu işler(miş) bunlar.

Tuesday, June 02, 2009

an be an

birbirini takip eden anlar olsun
ve birinin ardından diğerinin gelmesinin bir nedeni olsun
kimse açıklayamasa da neden
oldukları gibi olmamaları düşünülemez olsun
günah olsun bir tanesini değiştirmek
bir sonrakinin tohumu bir önceki
en sonuncusunun içinde birincisi

Tuesday, May 26, 2009

Ayda Bir

Ben bir kavanoz turşu muyum ki
Rafa kaldırılıp bırakılayım
Sıkıcı bir kitap mıyım
Yatağın altında kaybolayım

Olsa olsa şeftali olabilirim
Olgunlaşıp çürümüş
Ya da bir televizyon programı
Tekrarım asla yokmuş

Sen beni hiç arama
Ben seni ararım ayda bir
Ayda bir gördüklerimden
Biri olduğunda.

Monday, May 25, 2009

Ya dışındasındır çemberin
Ya da içinde yer alacaksın
Kendin içindeyken
Kafan dışındaysa:

Çaresi yok kardeşim
Her akşam böyle içip kederlenip
Mutsuz olacaksın.
Meyhane masalarında kahrolacaksın

Şiirlerle şarkılarla
Kendini avutacaksın.
Ya dışındasındır çemberin
Ya da içinde yer alacaksın

Murathan Mungan



Çember

Afrikalı kadınların boyunlarındaki halkalar gibi - herkes bir sürü çemberin içinde, seçtiğimiz, seçmediğimiz. Her çemberin, her düzenin kuralları var. İnsanın bu kurallara uymaya devam edebilmesi için, yaptığı işin önemli olduğuna, içinde bulunduğu düzenin anlamlı olduğuna inanması gerek. Bu inancın sürekli beslenmesi gerek. İnsan içinde bulunduğu çembere inancını kaybettiğinde, artık ancak zorunluluklar, menfaatler ve korku onu o düzenin içinde tutabilir.

Hepimizin içinde seçmeden bulunduğu çember, bu zaman. Eskiden normal sayılan davranışlar, değerler, varsayımlar artık geçersiz. Şimdi yeni korkularımız, alışkanlıklarımız, beklentilerimiz var. Beğensek de beğenmesek de pek çok insan kendini bu zamanın akışına kaptırmış, bu zamanın kurallarıyla yaşıyor, bu da bizi aynı kurallara göre yaşamaya mecbur bırakıyor. Sonra içine doğduğumuz, büyüdüğümüz aile. Onun da kuralları var. İçine doğduğumuz, büyüdüğümüz ülke. Cinsiyetimiz. Tüm bunları miras almışız. Doğanın, atalarımızın, dedelerimizin, ninelerimizin yıllar yılı yaşayarak, karışarak, çalışarak, savaşarak oluşturduğu bir düzenin, bir zamanın içine doğmuşuz. Bu çemberlerden tamamen çıkmak, onları geride bırakmak, onlar yokmuş gibi yaşamak mümkün mü? Bu mümkün değil. Ancak bunların içinden çıkamıyor olmak, böyle yaşamaktan mutlu olduğumuz anlamına gelmiyor. Peki insan hep içinde bulunduğu çembere uyum sağlamak zorunda mı? İçinde bulunduğu çemberden memnun değilse insan, onu değiştirmeye çalışamaz mı? Yani hem bazı taraflarını sevmemek, hem terketmemek, terkedememek?

Bazen insanın içinde bulunduğu çembere uyum sağlamak için öyle ödünler vermesi gerekir ki, insan ancak kendine ihanet ederek, yalan söyleyerek, kim olduğunu saklayarak, görünmez olarak o çembere uyabilir. İnsan kendine ihanet etmek istemiyorsa, ya o çemberi bırakıp gitmesi, ya da çemberin içinde kalıp savaşması gerekir. Ama bazen bir halkayı çıkarıp atmak, terketmek de kendine ihanet etmektir, özünün bir parçasından vazgeçmektir. İnsan bırakıp giderse başını dik tutamayabilir. Zaten zamanlar, ülkeler, aileler bu sevmediği halde terkedemeyenler sayesinde değişir.

Bir insanın hayatta edebileceği en büyük kötülük, doğasına aykırı davranmak. Ama insanın kendini tanıması, ne yapmak istediğini, ne yapabileceğini anlayabilmesi de o kadar kolay bir şey değil. Bazen aslında ne yapmak istediğimizi kendimize itiraf etmemiz yıllar alır. İnsanın bir şeyi, bir kimseyi, bir işi ya da bir şehri kendini ona kendini kaptırabilecek kadar, adayabilecek kadar, onun arkasında durabilecek kadar önemli görmesi, sevmesi ne büyük cesaret. Bir halkayı bile isteye boynuna geçirmesi. Yapılması gereken bu diye değil, zorunluluktan değil, gerçekten isteyerek. İnsan bunu yaptığında, aslında kendisiyle yüzleşmiş olur, sınırlarıyla, kusurlarıyla. Der ki, ben bu işin, bu insanın arkasında duruyorum, bu iş, bu insan bana layıktır, benim dengimdir. Onun kusurları benim kusurlarımdır. Ben buyum. Eleştirilmesi gerekenler kendileri olanlar değil asla, kendini görmezden gelip, başkalarının amaçlarını kendilerininmiş gibi edinenler. Kendini unutanlar, kabul edilmek, onaylanmak uğruna kendi gibi davranmayanlar. Sorgusuz sualsiz içine doğduğu çembere uyum sağlayanlar, kendilerine, hayatlarına yazık edenler. Başkalarının halkalarını boyunlarına geçirenler. Böyleleri kendilerini avutmaya, oyalamaya, tatminsizliklerini unutmaya çalışırlar, şiirlerle, şarkılarla, hayallerle. İnandıkları işleri yapanların, inanarak bir şeyler üretenlerin ürünlerini izlerler ancak, onlara hayran olur, kendilerini onlarda bulurlar.

Ama biz yine de insanların fikirlerine çok değer veriyoruz. İstiyoruz ki yaşam tarzımız, seçimlerimiz onaylansın, fikirlerimiz kabul görsün, insanların fikrini değiştirsin, ürünlerimiz beğenilsin, alıcı bulsun. Yaşam tarzımızın taklitçisi, fikirlerimizin takipçisi, ürünlerimizin alıcısı ne kadar çok olursa, biz kendimizi o kadar değerli, o kadar güçlü hissedeceğiz. Eğer düşüncelerimizi, yeteneğimizi, seçimlerimizi onaylayan kimse olmasa, kendimize, anlamlı bulduğumuz her şeye inancımız çok çabuk tükenebilir. İnsan ne kadar çok kişiyi ikna ederse, o kadar güç kazanır.

Bazı insanların, ürünlerin büyük başarı kazanması, diğerlerininse bunu başaramaması insanda bazı insanların, onların ürünlerinin daha değerli, anlamlı olduğu kanısı uyandırıyor. Sanki o zamanın, o yerin mutlak bir gerçekliği varmış ve bu insanlar onu anlamaya herkesten daha çok yaklaşmışlar. Onu anlattıklarında dinleyenler tanıyorlar her gün görüp, içinde yaşayıp farketmedikleri gerçeği, şaşırıp gülümsüyorlar. Tarifini gördüklerinde gerçeği, gerçeği gördüklerinde tarifini hatırlıyorlar. Sanki mutlak bir güzellik varmış, pek çok insanın duyunca, görünce, hissedince tanıdığı. Bazen bir şarkı, bir şiir pek çok insanın içinde bir yere dokunuyor. Aşık olmanın gerçeği, kadın olmanın gerçeği, şu anda yaşamanın, Türk olmanın, İstanbul'u sevmenin gerçeği. Bu da hepimizin içinde aynı şeylerin olduğunu göstermez mi, benzer tecrübelerin anılarını, tortularını taşıdığımızı, birbirimize benzediğimizi? Belki de hepimizin içinde gerçeğin, Tanrı'nın bir parçası var, saf bir zerrecik, kendi gibi bir zerrecik gördüğünde onu tanıyor, hatırlıyor. Eğer böyle mutlak bir gerçeklik varsa, buna ulaşmanın yolu insanın samimi ve dürüst olmasıdır herhalde, en başta da kendisine.

Peki bir fikir diğerinden değerli mi? Gerçeği kendi dünya görüşünün, içinde bulunduğu çemberin, kendine miras kalan ve o ana kadar oluşturduğu fikirlerin merceğiyle değil, olduğu gibi görmeye çalışan, düşünen, yeni gördüklerine, farkettiklerine göre fikrini değiştirmeye hazır, neyin doğru, neyin yanlış olduğuna böyle karar veren birinin fikirleri, diğerlerinden daha değerli olmalı. Böyle bir gerçek var mı, varsa da bilinebilir mi? Bence bizim inanmak istediğimizden çok daha karmaşık, dinamik, tutarsız da olsa, bir gerçeklik var. Onu bütün haksızlıklarıyla, tutarsızlıklarıyla, karmaşıklığıyla anlamaya çalışmak, tüm zorluğuna ve rahatsızlığına rağmen değerli bir çaba. Başımıza ne geliyorsa sonuçlarını bilemediğimiz, bilmeye çalışmadığımız, neleri etkilediğini, nelerden etkilendiğini anlamadığımız şeyleri yapmaya devam etmemizden gelmiyor mu? Başımıza bu ekonomik krizi böyle sarmadık mı? Herkes işini yaptı, yaptığının ne anlama geldiğini düşünmeden. Kaynaklarını bilinçsizce harcadığımız dünyadaki dengeleri böyle bozmuyor muyuz? Çünkü resmin bütününü görmeye çalışmak için yeterli sabrımız yok. Çünkü gerçek bizi rahatsız edecek, tutarsızlıklar, haksızlıklar kafamızı karıştıracak, inançlarımız sarsılacak, değerlerimiz alt üst olacak. Farkedersek bir şeyler yapmak zorunda hissedeceğiz, sorumluluk duyacağız. Bilmek, sorumluluk duymak boynumuza yeni bir halka gibi. Herkes bilir ki safça, suçluluk duygularıyla bir çemberi değiştirmeye çalışmak kendilerinin, sevdiklerinin, bazı durumlarda da kurtarmaya çalıştıklarının hayatlarını mahvetmekten başka bir işe yaramaz. O yüzden böylesi daha iyi, bilmemek daha iyi. Onu görmezden gelmeye, unutmaya çalışalım. Rahatımız bozulmasın.

Hele adaleti sağlaması için güvendiğimiz bir savcı, bir yargıç gerçeğe bir ideolojiyle, kinle, gücün keyfiyetiyle islenmiş gözlüklerle bakıyorsa? Polis, asker baştan taraflıysa? Hem haksızlık yapıyor, hem bu haksızlığı hakkı görüyorsa? Haklı olmayı hakkı sanıyorsa? Gerçeği, haklılığımızı, suçsuzluğumuzu ne kadar anlatırsak anlatalım, faydası olmayacaksa?

Aslında bizim sorunumuz, suçluluk duygusu biraz. İstiyoruz ki kimse bir şey kaçırmış olmasın hayatında, her şey olması gerektiği gibi olmuş olsun. Herkes olması gerektiği çemberde, herkes mutlu, biz anlayamasak da onlar öyle mutlu. Kimseyi yargılamamıza gerek yok, korkmaya da gerek yok, suçlu hissetmeye de. Bir kimse diğerinden üstün, şanslı değil. Mahallelerde, dar, pis sokaklarda, meydanlarda, kahvehanelerde ve çarşılarda, eskilikten ve bakımsızlıktan dökülen evlerde, esnaf lokantalarında, hastanelerde ve okullarda, yaşam akıp gidiyor. Slumdog Millionaire gibi filmlere, Salman Rushdie ve Zadie Smith’in kitaplarına, mahalle hayatının anlatıldığı Türk dizilerine bakacak olursak, o yaşam kavgasının sürüp gittiği renkli ve neşeli yerlerde hayatın nabzı, şehirlerin daha zengin, her türlü tatsızlıktan ve rahatsızlıktan kendini korumaya çalışan yerlerine kıyasla daha bir tutkuyla atıyor. Gerçek hayat belki de o, biz kendimizi ondan korumaya çalışıyoruz.

Bizim, bizim gibilerin gerçeği görmezden gelme yolumuz belki de bu. O mahalle dizileri, batılı orta sınıfa hitap eden kitaplar ve filmler, inanmak hoşumuza gideceği için servis edilen renkli, canlı birer hayalden ibaret belki de. Suçluluk duymayı bırak, neredeyse özeneceğiz o renkli, canlı, hiç bir şeyin kolay elde edilmediği hayatlara. Bizim güvenlik, yarını bilmek, kendimizi tehlikelerden korumak uğruna kaçırdığımız hayat parçacığı işte orada. Bunların içinde ne kadar gerçeklik payı olduğunu hiç bilemeyeceğiz, çünkü biz onlar değiliz. Neler yaşadıklarını, yaşadıkları karşısında neler hissettiklerini, kin mi güttüklerini, tevekkülle mi karşıladıklarını bilemeyeceğiz. Bizim gibi "aydınlanmış" tiplerin kendilerinden şanssız gördükleri zavallıları fakirliklerinden ve içine düştükleri karanlıktan kurtarma denemelerinden hiç biri başarıya ulaşmadı henüz. İnsanları neyin mutlu edeceğine dair varsayımlarımız hep yanlış çıktı. Bu demek değil ki bir gerçeklik yok ortada anlaşılması gereken. Tek söylediğim bizim bu gerçekliği anlamak için yeterince çaba göstermediğimiz. Hiç sorduk mu onlara ne istediklerini, aralarında yaşamaya, onları gerçekten anlamaya çalıştık mı? Bir an kafamızı çemberin dışına çıkarmadan onları değiştirmeyi denedik. Belki onlar, bizim onların istemeleri gerektiğini düşündüğümüz şeyi istemiyorlar. Belki asıl bazı şeylerin bilincinde, farkında olmayan, karanlıktan çıkmamakta direnen bizleriz.

***