Trajedi

Son iki Cumadır Ingmar Bergman filmleri izliyorum. Önce Yaz Oyunları'nı izledim, sonra Yaban Çilekleri'ni. Yaz Oyunları'nda yirmili yaşlarının sonunda bir balerin, kendisine eski sevgilisinin günlüğü gönderilince, onunla birlikte bir yaz geçirdiği adaya gider. O adada gezerken, biz de on yıl önceki bu aşk hikayesine şahit oluruz: iki sevgili ne kadar genç, coşkulu, masumdurlar. Anlarız ki trajik biten bu hikayenin ardından balerin, kendisinden epeyce büyük bir "aile dostlarının" yardımıyla, o güzel yazı unutabilmek için çevresine "duygu geçirmeyen" bir duvar örmüştür. Balerinin on yıl önceki haliyle şimdiki hali arasında, adada geçirdiği günlerle soyunma odasında ve sahnede geçen günler arasında öyle büyük fark vardır ki. Ancak hatırlamak iyi gelir, filmin sonunda iyileşmeye başladığını görürüz.

Yaban Çilekleri'nde ise yaşlı bir doktor, kendisine ölümü hatırlatan korkunç bir rüya görünce, jübile töreninin yapılacağı Lund'a arabayla gitmeye karar verir. O sırada yanında bulunan gelini de yolculukta ona eşlik edecektir. Yolda durup doktorun çocukluğunu geçirdiği evi ziyaret ederler. Doktor sevgiyle kalabalık ailesini, güzel çocukluğunu ve kendisini terkedip abisiyle evlenen kuzinini hatırlar. Bu sırada İtalya'ya gitmek için yola çıkmış üç genci Lund'a kadar götürmek üzere arabaya alırlar. Burada da, Yaz Oyunları'nda olduğu gibi, gençlerin neşeli hareketliliğinin önünde doktor ve gelininin tasalı durgunluğu iyice üzücü gözükür. Yol boyunca doktor, doktorun annesi ve doktorun oğlu hakkında bilgi ediniriz: Üçü de kendilerini seven insanlara duygularını gösteremezler; güçlü, prensip sahibi ve bir duvar gibi soğukturlar.

İki filmde de güzel, sıcak, sevgili anıların arasında karşımıza çıkar yaban çilekleri. Ekşi Sözlük'ten öğrendiğime göre İsveççe'de insanın kendine sakladığı, koruduğu ve sevgiyle hatırladığı en güzel anılara yaban çilekleri denirmiş.

Bu filmleri izledikten sonra aklıma şu geldi. İnsan çocukluğunu ve gençliğini güvende geçirdiyse, geleceğin hep güzel şeyler getireceğini düşünüyor. Aslında bu konuda düşünmüyor bile, öyle varsayıyor. Ama biraz yaş alınca yanlış kararların, kaçırılan fırsatların, giden insanların hayatında nasıl geri dönüşsüz, doldurulması mümkün olmayan boşluklar açabileceğini anlıyor. Yani dokunulmazlığı olmadığının, kendi eliyle kendi hayatını mahvedebileceğinin farkına varıyor. Her kararın mantıklı sebepleri vardır, ama bazılarının sonuçları trajik olabilir.

Yürüyüş

Nilgün durdu, önünde yükselen yokuşa ve onu daha şimdiden bir keçi gibi neşeyle tırmanmakta olan Ali'ye baktı. Çayır mavi gökyüzünün, beyaz yuvarlak bulutların altında yemyeşil, yumuşak bir halı gibi yükseliyordu. Yer yer yıkılmış taş bir duvarın yanından yürüyorlardı. Saat öğleden sonra dörttü ve güneş artık ısıtmıyordu. Birden kendisini felç eden bir kötümserliğe kapıldı. İçindeki şalterler inmişti sanki. "İşte," dedi, "beni bırakıp gitti. O da benden sıkılmaya başladı. Saat şimdiden dört oldu, nasıl yürüyeceğiz bu kadar yolu?" Yavaş yavaş tırmanmaya başladı ama kötü düşüncelerinden kurtulamıyordu. Bazen Ali kendini kaptırıp hızlıca tırmanıyor, arada durup fotoğraf çekiyor, bu sırada Nilgün’ün yetişmesini bekliyordu.

Çıktıkları yerden aşağıdaki göl ve çevresindeki tepeler çok güzel görünüyordu. Gölün üstü akşamüstü güneşiyle ışıl ışıldı, ağaçlarla kaplı küçük kara adacıklar vardı. Geldikleri yana döndüklerinde kasabayı ve ardında başka tepeleri görebiliyorlardı. Ali kayaların üstüne çıkıp fotoğraf çekti. Nilgün manzaraya baktı, sırt çantasını yere koyup gerindi, derin bir nefes aldı. Her şey çok güzeldi, bunun tadını çıkarması gerektiğini düşündü. Ama bu mümkün değildi hiç. Tanpınar’ın Huzur’da dediği gibi mutluluğu sessizce yol kenarına bırakmanın bir yolunu bulurdu hep. Bir kayanın üzerine oturup çantasını kucağına aldı. Aklında önlerindeki yürüyüş vardı ve korkuyordu. Bu rotayı öğle yemeği yerken yanlarındaki kitaptan seçmişlerdi. Sabah yaptıkları yürüyüşten daha uzun ve zordu. Yolun bir yerinde uçurumun kenarından yürüyecekleri, dikkatli olmaları gerektiği yazıyordu. Kitaba bakılırsa sekiz yaşından büyük bir çocuk bu yoldan yürüyebilirdi, ama bu Nilgün'ü rahatlatmıyordu. Ali'nin kendi fotoğrafını çektiğini farkedince gülümsedi, ayağa kalktı.

Duvarın yanından yürümeye devam ettiler; bu kez aşağı iniyorlardı. Bir süre sonra Ali durdu, elindeki kitaba bakıp gülerek, “birazdan uçuruma geliyoruz,” dedi. “Bir de alternatif rota var, duvarın arkasından gidiyor.”

“Ben ordan gideyim, sonra buluşuruz,”

Ali Nilgün’ün elini tuttu, “olmaz öyle şey, ben de seninle gelirim o zaman.” Bir kaç adım sonra: “Ama manzara çok güzelmiş.”

Nilgün bir şey demeden durdu. O da bu kadar yolu geldikten sonra manzarayı kaçırmak, zorluktan kaçmak istemiyordu. Oyunbozanlık yapmak hiç istemiyordu. Ali “söz elini bırakmayacağım,” dedi.

Yürümeye devam ettiler. Dar, toprak, taşlı yol artık uçurumun kenarından ilerliyordu ve Nilgün’e öyle geliyordu ki, uçuruma doğru eğimliydi. Bir adım daha atacak cesareti yoktu. Ali uçurumdan dışarı uzanan bir ağaçtan destek alıp biraz aşağıdaki bir kaya parçasına bastı, “Şimdi şuraya bas, şimdi buraya,” diye başıyla işaret edip Nilgün’ün geçmesine yardım etti.

Nilgün geçerken bir an manzarayı gördü: Göl aynı göldü, ama o küçük aralıktan gözüne daha başka, daha parlak gözüktü.

Çok geçmeden yol uçurumdan uzaklaştı, ama bu sefer de iyice dik bir yokuşa dönüştü. Çam ağaçlarının arasına girdiler, üzeri cilalanmış gibi parlak taşların üzerinden indiler. Nilgün artık ne zaman kayıp düşmekten korksa Ali’ye söylüyor, Ali de bir yandan elini tutarken bir yandan bir adım önünden yürüyüp nereye basacağını gösteriyordu. Nilgün artık kaygan taşların üzerine yan basması gerektiğini öğrenmişti. Yanlarından akan ince derenin üzerindeki tahta köprüde durup fotoğraf çektiler.

Gölün kıyısına indiklerinde Nilgün o kadar rahatlamıştı ki kafasında huzurunu bozacak hiç bir tasa, hiç bir düşünce barınamıyordu. Ali’nin koluna girdi, yürüdüler. Biraz sonra yolları gölden uzaklaştı, çevrelerinde koyunlar, keçiler belirdi. Ali Nilgün’ün gerideki tepelere baktığını gördü.

“Bak, bunları aşmıştım diyeceksin,” dedi.

Yenilgi

Nilgün otelin sabah güneşiyle aydınlık yemek salonuna girdi. Arkadaşının oturduğu masayı aradı, odanın iki büyük penceresinden birinin kenarındaki masada Işık’ı gördü, çabuk adımlarla yanına gitti. Işık seyahat kitabına bakarak çay içiyordu, Nilgün masanın kenarında durdu, suçlu suçlu bakıp “beklettim seni,” dedi, “bir şeyler alalım mı?”

Işık kalktı, kahvaltılarını aldılar. Masalarına dönerken Nilgün tekrar kitabı gördü: “Ee, gidiyor muyuz Freud’un evine?”

“Ben de tam ona bakıyordum. Öğlene doğru çok sıra oluyormuş, kahvaltıdan kalkar kalkmaz gidelim.”

Sessizlik oldu. Nilgün en samimi arkadaşıylayken bile sessizlikten hiç hoşlanmazdı. Ona göre sessizlik insanlar arasındaki uzaklığa, ulaşılmazlığa delaletti. Sırf bu korkusu yüzünden lüzumsuz şeyler söylediği çok olmuştu.

“Dün gece aklıma ne geldi,” diye başlayıp kafasını toplamak ister gibi bir an pencereden dışarı baktı. “Freud demiş ki, erkeklerin hem erotik fantezileri varmış, hem de başarılı olmayı, bir yerlere gelmeyi falan hayal ediyorlarmış. Kadınlarınsa sadece erotik fantezileri varmış.”

Işık tereyağı sürmekte olduğu ekmek diliminden başını kaldırıp bir an Nilgün’e bakarak: “İyi halt etmiş.”

Nilgün arkadaşını bunun üzerinde tartışmaya değer bir konu olduğuna inandırmaya çalışarak: “Ben de ilk duyduğumda öyle dedim. Ama sonra düşündüm. Yani ne çok şeyin sebebinin erkekler olabildiğini düşündüm.”

Işık yeşil gözlerini çay fincanının ardından sabırla (sabırsızlanmaya başlıyordu) Nilgün’e dikip: “Ne mesela?”

Işık’ın bakışı Nilgün’ün şevkini kırdı, işi teorik yönden ele almaya karar verdi: “Yani bir şeyi yapma motivasyonundan bahsediyorum. Birisi için caz dinlemeye başlamak ya da bir yere taşınmak gibi.”

Işık gülümsedi, “Aşık olan herkes yapar bunları kadın erkek farketmez. Herkes birbiri için bir şeyler yapar.”

“Ama kadınlar bunu daha sık yapıyorlar. Bir ilişkiye başlıyorlar, ya da çocuk sahibi oluyorlar, onun dışındaki her şey anlamsızlaşıyor. Ya da yalnızken birden her şey anlamsız gelmeye başlıyor. Daha çabuk yoruluyoruz sanki.” Düşüncelerini toplamak için bir an sustu, Işık da karşılık vermeyince devam etti: “Altın Defter’deki ana karakter şöyle diyordu: Tek gerçek duygusu bir erkeğe karşı olanmış. Diyordu ki, duygularım içinde yaşadığım çağa uymuyor ama gerçek bu…”

Işık bir elinde elma, diğer elinde bıçak durdu. “Bu söylediklerinin kadınla erkek farklı yaratılmıştır diyenlerden hiç farkı yok. Seçim hakkı verilse bundan farklı bir şey seçmezlerdi demek gibi bir şey. Bir şeyi değiştirmeye de gerek yok, sürüp gitsin her şey böyle.”

“Öyle bir şey demedim. Kendi adıma konuşuyordum daha çok.” Nilgün yeterince dürüst olan herkesin benzer şeyleri itiraf edeceğini düşünür, oyun bozanlık yapan arkadaşlarına kızardı. Bu da bir uzaklık belirtisiydi onun gözünde.

Işık elindeki elma dilimini ısırdı, çiğnedi, yuttu. “Keşke herkes ne yapıyorsa tek sebebi kendi seçimleri olsa,” dedi. “Bir kadın bir ilişkide, çocukta ya da evlilikte anlam arayabilir, bulabilir de. Ama bu bir kadın için anlamlı olan tek şeyin bu olduğu anlamına gelmez.”

Nilgün arkadaşına içerledi. Ne olurdu sanki kendisi gibi içten olabilseydi, çokbilmişlik taslamayıp zaaflarını itiraf edebilseydi. Böyle dümdüz konuşmasaydı, arkadaşının kırılabileceğini düşünseydi. Ağızlarının tadı kaçmasaydı şimdi, daha kaç gün vardı? İki gün vardı. Sessizlikte duyduğu paniğin bir benzerinin içinde yükseldiğini duydu. Işık arkadaşına gülümsedi, “Kalkalım mı artık?”

Tabii tartışma bitebilir artık onun için. Ya doğruyu söylüyorsa? Ya sahiden Nilgün’den güçlüyse? Işık konuyu dağıtmak için bir şeyler söyledi ama Nilgün duymadı.

Sistem eleştirisi

Bu son terör olayından önce New York ve Londra'daki "occupy" eylemleri konuşuluyordu bizde de, bu sistemde yanlış olan ne diye tartışmalar oluyordu. Her ne kadar Nagehan Alçı krizin devlet müdahalesi yüzünden çıktığını, isyancıların borsacı olmak istediğini ve Che Guevera'nın vampir olduğunu iddia etse de, içimize bir kurt düşmüştü maalesef. Ben de çalışmaktan sistemi mistemi unutmuşum, geçen sabah boş bir anımda aklıma geldi.

Sistemin sorunu bence hiç günahsız, sıradan bir insanın hayatını mahvedebilme potansiyeli. Bu insanın istediği okula gitmesine, istediği işte çalışmasına, başkalarına zarar vermediği sürece istediği gibi yaşamasına, önemli bulduğu bir fikri savunmasına izin vermeyişi. Bir yandan da aynı insanın güvencesiz yerlerde çalışmasına, aylarca, yıllarca işsiz kalmasına, etrafındaki erkeklerin boyunduruğuna girmesine, kanserojen şişelerden su içmesine, mısır şuruplu tatlıları yemesine, başına yağmurda beton parçaları düşmesine, yardım diye verdiği bağışların birilerinin cebine gitmesine, Hizbullahçılarla Deniz Fenerciler salıverilirken sadece bir yazı yazdı, pankart açtı diye aylarca hapislerde çürümesine ve hiç bir şeyi değiştirmeyen bir savaşta ölmesine izin vermesi. Daha da kötüsü bu insanın yobaz bir hakim, savcı, politikacı, gazeteci, polis, asker ya da bürokrata dönüşmesine izin vermesi. Yani bu sistem izin vermesi gereken şeylere vermiyor, izin vermemesi gereken şeylere veriyor. Bütün bu faaliyetlerini de bizim vergilerimizle, çalışmamızla ve tüketmemizle, yani varlığımızla sürdürüyor.

Bütün bunları ben tekrar tekrar yazdım. Ama baktım ki unutuyorum (çünkü güce karşı bireyin çırpınışı unutmaya karşı hafızanın çırpınışıdır) anladım ki yine yazmam lazım. Ha ben yazdım diye bir şey oluyor mu, olmuyor. Hepimiz aynı nehirde akıp gidiyoruz. Ama ben unutmamış oluyorum.

Bir de aklıma şu geldi. Bizim liberaller başbakanımıza kızdılar ya BDP'lilere Zerdüşt dedi, Zerdüştlerin de mecliste başörtüsü yasağının kaldırılmasını samimiyetle isteyemeyeceğini buyurdu diye. Kadın haklarını savunmak için kadın, eşcinsel haklarını savunmak için eşcinsel, Kürtlerin ya da dindarların haklarını savunmak için Kürt ya da dindar olmaya gerek yok dediler ya. Ama bizim solcular Ece Temelkuran ya da Rutkay Aziz sistem eleştirisi yapınca "ama sen sistemin içindesin, giydiğin ayakkabıya, oynadığın reklama bak!" demeye çok meraklılar. Kusura bakmasınlar ama hepimiz bu sistemin içindeyiz ve insanların hakkı yenmesin demek için mutlaka insanın hakkının yenmesi gerekmiyor. Hem merak etmeyin, bizim de hakkımız muhakkak bir şekilde yeniyor. Nagehan Alçı gibi birinin ulusal bir haber kanalında desteksiz sallamasına katlanmak zorundayız. Günlük hayatta her türlü cahilliğe, yüzsüzlüğe katlandığımız gibi.

Şimdi grappamı içtim, kafam iyi, Motosiklet Günlükleri'ni izleyeceğim. İyi geceler.

Yine de

Ne yaptıysam seni ikna edemedim

Denemediğim tek yol kaldı

Onun da görülmemiştir işe yaramadığı

Yine de denemek lazım.

Bir Zamanlar Anadolu'da

Nuri Bilge Ceylan'ın Cannes Film Festivali'nde Büyük Juri Ödülü'nü kazanan yeni filmi Bir Zamanlar Anadolu'da'ya gittim bugün. Polisler, askerler, savcı, doktor ve şüphelilerin kurduğu bir konvoy, bir gece yarısı kasabadan uzağa gömülmüş bir cesedi aramak için yola çıkar. Geniş bozkırın ortasındaki kıvrımlı yollarda, bir çeşme başından diğerine ince bir alev akıntısı gibi ilerlerler ama, ceset bir türlü bulunamaz. Bütün karakterler gittikçe zayıf düşerler: Bozkırın genişliğinin, bozan havanın, karanlığın, kaderin, yalnızlıklarının, güzelliğin, kayalardaki kabartmaların ve mantığa sığmayan hikayelerin karşısında güçleri yoktur. On binlerce yıllık zamanın, uçsuz bucaksız mekanın içindeki ufacık varlıkları önemsizdir belki ama dertlerinin ağırlığı taşıyamayacakları kadar büyüktür.

İnsanın evren karşısındaki küçüklüğü ile acılarının ve sevinçlerinin alabileceği korkunç boyutlar arasındaki zıtlık, festivalde Altın Palmiye'yi alan Terrence Malick'in The Tree of Life'ında da vardı.

Ama kahramanlarımız varlıklarının önemsizliğini ve dertlerinin ağırlığını aynı anda unutabiliyor ve kendilerini ellerindeki işe verebiliyorlardı. Birbirleriyle rekabete giriyor, birbirlerine güceniyor, birbirleriyle dalga geçiyorlardı. Küçük hesapların, küçük çıkarların peşine büyük bir ciddiyetle düşüyorlardı. Hepimiz gibi.

Filmin başarısı, bütün bunları, yani insanın acınası, ağır gerçekliğini böyle açık gösterebilmesi.

Çeyrek hayat bunalımları

Bir arkadaşım "Çeyrek Hayat" diye bir site açtı, ben de küçük bir şey yazdım. Buyrun burada:

İnsan kötü huylarının, alışkanlıklarının, beceriksizliklerinin sırf kendisinde olmadığını, normal durumlar olduğunu öğrenmekten hoşlanır da, yetenekleriyle, ilgi alanlarıyla ve “potansiyeliyle” benzersiz olduğunu düşünmeyi sever. Sanırım pek çoğumuz özel insanlar olduğumuzu ve yaşadığımız hayattan daha özelini hak ettiğimizi düşünüyoruz ve bunu düşünen binlerce kadından biri olduğumuzu öğrenmek, daha baştaki varsayımımızı çürüttüğü için rahatsız edici.

Mesela ben geçen hafta bir yaratıcı yazı kursuna başladım ve benim gibi otuz kişinin (çoğu kadın) daha kursa katıldığını gördüm. Demek ki kursa katılmak özel olmak için yeterli değil, kursta çok çaba harcamalıyım ki gerçekten farklı şeyler yazabileyim. Başta varsaydığımdan hep daha çok çalışmam, daha çok adım atmam gerekiyor. Yılmadan devam edebilenler de yapmak istedikleri şeyleri yapabiliyorlar. Hem bir şeyi gerçekten istiyorsanız yılmazsınız, inat edersiniz. Eğer inat etmiyorsanız da aslında yeterince istemediğinizi anlamış olursunuz ve o fikri aklınızdan çıkarır, dikkatinizi başka alanlara yöneltirsiniz.

Kısacası bizim gibi durumundan şikayet edip daha iyisini hak ettiğini düşünen çok insan var ve gerçekten özel ve farklı olup olmadığımızı anlamanın tek yolu, denemek. Gerçeği öğrenmek tabii ki yürek istiyor, ama farklı biri olmanın, farklı bir şeyler yapabilmenin ilk koşulu cesaret! Çeyrek hayat, yolun yarısı, yaş kaç olursa olsun geç değil, ama hemen bir şeyler yapmak gerekiyor.

Zaman

Zamanla ilgili yazmak isteyince aklıma Perihan Mağden'in yıllar önce buraya koyduğum, geniş zamanları özleyen yazısı geldi. Geniş zamanlar yok, çünkü bir şeyi yapmış olmak yetmiyor, onu belli bir zaman içinde yapmak gerekiyor. Hatta ne yaptığınızın önemli olmadığı durumlarda bile, belli bir zaman içinde bir şeyler yapmış olmak gerekiyor. Pek çok durumda ne yapacağımıza kendimiz karar verebiliyoruz, ama şu verimli olmak, ne yapacaksak bir an önce yapmak takıntımızdan, sabırsızlığımızdan, bir şeylere geç kalma korkumuzdan kurtulamadık. Yeter ki bir şeyler yapalım diye panikten bazen gayet lüzumsuz şeyler de yapabiliyoruz. Kendi hayatımızın, zamanımızın sahibi olabilmek için en önce bundan kurtulmamız gerek.

Vicdanın sesi

Ece Temelkuran, "Sınıfsız Domates" diye çok tepki gören bir yazı yazdı. Yazıda, aralarındaki sınıf farkına rağmen evdeki yardımcısının kendisine nasıl içten bir sevgi duyabildiğini soruyordu. Sonra da bir başka yazıyla bu yazısının aceleye geldiğini, kendini doğru ifade edemediğini, ama kendisine gösterilen tepkileri de aşırı ve kötü niyetli bulduğunu anlattı.

Temelkuran, keşke ilk yazısında yardımcısının bir aylık geliri tutarında ayakkabılar aldığını ve yardımcısının hiç bir sosyal güvencesi olmadığını yazmasaydı, çünkü içine girdiği duygusal günah çıkarma hali içinde gerçek durumu anlatamadığını düşünüyorum. Zaten kendisi de söylediklerini düzeltmiş. Ancak Temelkuran'ın sorusu gayet yerindeydi: Yardımcısı, Temelkuran'ın sahip olup kendisinin olamadığı onca imkana rağmen nasıl onu seviyor, düşünebiliyordu? Tamam, bulundukları durum Temelkuran'ın değil sistemin suçuydu, ama yine de eski ve temel bir soru.

Belki teori ve solcular bunu Stockholm Sendromu'na bağlıyordur, ama benim başka açıklamalarım var. Birincisi, Tülay Hanım kendi imkanlar ufkuyla işvereninin önünde uzanan imkanlar ufkunu karşılaştıramaz, çünkü benzer tecrübeler yaşamamıştır. Başka bir deyişle, ne kaçırdığını bilmiyordur. Hayalleri de, kendisi için mümkün gördükleriyle sınırlıdır. Belki de işvereninin yaşadığı türlü çeşitli üzüntülere şahit oluyor, ona acıyordur. Tülay Hanım Ece Hanım'dan daha mutlu bile olabilir.

İkinci sebep ise şu: Geçen senenin sonunda Roberto Mangabeira Unger'ın Passion isimli makalesinden söz etmiştim. Unger orada diyordu ki, yüz yüze ilişkiler sadece çıkara dayalı olamaz, zamanla insanın içinde mutlaka bir duygu uyandırır. Eğer karşınızdaki kötücül birisiyse onu sevmezsiniz, iyicil birisiyse belki arkasından konuşursunuz, kızarsınız ama bir yandan da seversiniz. Belli ki Tülay Hanım da Ece Hanım'ı seviyor. İnsana dayanma ve uyum sağlama gücünü veren arkadaşlarının ve başkalarının onda uyandırdığı sevecenliktir. Sınıfı, işi ne olursa olsun herkese. Bunu anlamak için akşamları bizim ofise gelen temizlik görevlilerinin birbirleriyle şakalaşmalarına, dertleşmelerine kulak vermek yeter. Bizim dertleşmemize, şakalaşmamıza da.

Ancak konuyla doğrudan ilgili olmasa da Amartya Sen'in neredeyse her yazıda, bıkıp usanmadan tekrar ettiğim argümanını yine söyleyeceğim: Tülay Hanım'ın mutlu olmayı ve işverenini sevmeyi başarması, onun ve çevremizdeki insanların çoğunun hakettikleri imkanlara sahip olmadığı gerçeğini unutturabilecek bir bahane olamaz.

Tabii pek kimse Temelkuran'ın sorusuna cevap vermeye kalkışmadı çünkü herkes kafayı onun yazılarında savunduğu değerlerle yaşam tarzı arasındaki farka takmıştı. Orta sınıf hayatında yazılarında anlattığı acıları, çileleri anlıyor, hissediyor olamazdı, sadece bunları anlayan ve hisseden, bunlara öfkelenen biri olma fikrini seviyor olmalıydı. Zaten şu Sınıfsız Domates yazısında da başını belaya sokan aşırı duygulu üslubunda da bir... aşırılık vardı. Tekrar edildikçe baygınlaşıyordu.

Bana sorarsanız Temelkuran gerçekten öfkeleniyor, utanıyor. Bu utancı ona yaşatan durumlar, haksızlıklar ortadan kalksın istiyor. Herhalde yazılarının bunları ortadan kaldırmayacağının da farkındadır, ama bunları yazmak, içini dökmek zorunda kalıyor. Yeteneği tartışılabilir, ama ben bu kadarının içtenliğini biliyorum.

Kimya

Lisede kimya dersinde bir deney yapmıştık: Bir cam kapta şeffaf bir çözelti vardı, üzerine bir başka sıvı damlatmıştık. Bir damla, iki damla, bir çok damlalar sonra sıvı yine şeffaf kalmıştı, sonra birden kırmızıya dönmüştü. İnsanda da böyle bir aydınlanma noktası olabiliyor. İyi ya da kötü bir gerçekle ilgili pek çok emareyi görmezden geldikten sonra bir şey daha oluyor ve insan o ana kadar olan ama anlamlandırmadığı her şeyi birleştirip bir şeyi anlayabiliyor. Anlamı olmayan, rastgele olaylara aceleyle anlam atfetmenin tam tersi de bir şeyi bir türlü anlamamak. Anlamak geçen zamanla ve büyümekle ilgili bir şey.

Dondurma

Ben Amerika'dayken (!) kızmıştım Danimarkalı karikatüristlere. Sonra İngiltere'ye gelip bir panel dinledim, konuşmacılar diyorlardı ki herkesin her alındığını sansürlemeye kalkarsak işin içinden çıkamayız. Üstelik neden herkes dindarlara tolerans göstermek zorundayken dindarların her şeye alınmaya hakkı oluyor? Hak vermiştim vermesine de, gene de alınıyordum batılıların bu duyarsızlıklarına, hiç bir işe yaramayan küstahlıklarına: Yerden yere vurmuştum Four Lions filmini. Arkadaşlarım dalga geçtiler alınganlığımla.

Geçen akşam saat yedi sularında Nişantaşı'na gittim, ağzımın tadı yoktu, bir dondurmacıya girdim bir külah dondurma alırım diye. Önümdeki yaşlı hanımı beklerken hatırladım ki Ramazan. Dondurmacı kıza sordum işler nasıl gidiyor diye, "burda oruç tutan pek kimse yoktur, merak etmeyin" dedi. Böğürtlenli ve limonlu dondurmamı alıp çıktım, ama vicdan azabından mı bilmem herkes bana bakıyormuş gibi geldi. Kendimi açık saçık giyinmişim gibi hissettim. Ama bir yandan da inat ettim: Neden onlar haklı, ben haksız olayım? Neden onlar beni ayıplarken ben onları düşünmek, canları istemesin diye tasalanmak zorunda olayım? Neden onlar haklı, ben haksız? Onlar taviz vermiyorlar, çoğunluktalar diye mi? Anladım ki içimden kızmışım, ama daha fazlası yemediği için kızgınlığımı Nişantaşı'nın dindar bir-iki sakininden çıkarıyorum. Bir tad almadan, sırf inat olsun diye bitirdim dondurmayı.

Kime mi kızmışım? Twitter'da Allah'ın ağzından komiklikler yazanı susturmaya kalkarlar. Anadolu'nun kasabalarında, şehirlerinde insanları oruç tutmuyor diye taciz ederler. Can Yücel'in mezarını kırarlar. Kim ne düşüncesini söylese kıçından anlar, galeyana gelirler. Ben bıktım bu duyarlı insanlardan, onların duyarlılıklarından. Beğenmiyorsan okuma, izleme kardeşim!

Yüz sene öncesinin kitaplarını okuduk işte lisede, hiç bir farkımız yok. Hala aynı yerde sayıyoruz, aynı konuları konuşuyoruz. Her şey eğitimde bitiyor falan derdik de, bu toplumdan daha farklı bir eğitim sistemi çıkması mümkün müydü acaba? Belki çok incelikli bir analiz olmayacak ama, Avrupalıların geçtiği hiç bir aşamayı geçirmemiş, hiç bir hakkı için mücadele vermemiş bir toplum, bundan farklı bir noktada olabilir miydi? Bundan farklı şeyler için mücadele eden bir hükümet seçebilir miydi? Gittikçe tarihin akışı karşısında çaresizliğe ve kaderciliğe kapılıyorum. Üzerinde düşünmek, daha iyisini ummak çok boşuna geliyor.

Gemisini kurtaran kaptandır bundan böyle. Ben sevdiğim kitapları okurum, sevdiğim müzikleri dinlerim, gezer dolaşırım, vaktimi sevdiğim insanlarla geçirir onların hayatını kolaylaştırmaya çalışırım, işimi gücümü düzgün yapmaya çalışırım, arada buraya yazarım ama hiç kimsenin okumadığını, hiç bir şeye faydası olmadığını bilerek, sırf yazmazsam içimde kalır diye, sırf kendim için. Başımı belaya sokmamaya çalışırım, hakkımı savunurum. Başka da hiç bir şeye karışmam. Kim kimi dövüyormuş, kim kimi öldürüyormuş, kim kimin hakkını yiyormuş, kim kimin dümen suyuna gidiyormuş öğrenmek de istemem.

Bunun da böyle olacağı başından beri belliydi.

How can the world not prevent a famine?

There was a time when scholars studied things that were truly close to their hearts. So Amartya Sen studied the 1943 famine in Bengal, India. Jeffrey Sachs summarizes what he found here. Sen found that the real reason of the famine was not a dramatic drop in food supplies, i.e. a drought, but an increase in demand created by an urban economic boom. Rural wages did not keep up with the increasing prices, so people simply could not afford food. At the time, the British rulers in colonial India did not have enough of an incentive to help the poor, so Sen theorized that a democratically elected government would have done a much better job.

The current famine in the Horn of Africa also appears to stem from man-made reasons and not just droughts. A World Bank report on food prices found that food prices have increased by a third on average (and much more for corn, wheat and sugar) since last year around this time. The Guardian quotes the report: "While the emergency in the Horn of Africa was triggered by prolonged droughts, especially in areas struggling with conflict and internal displacement such as Somalia, food prices that are near the record high levels seen in 2008 also contributed to the situation."

And the reason for the increasing prices? Poor harvests for one thing, but the diversion of farming to biofuel production in the US is also causing a decline in food supplies across the world. World Bank's chief economist for Kenya, Wolfgang Fengler, says that prices in the region are even higher than world average because of a small number of farmers controlling the market.

The political situation in Somalia is also apparently blocking humanitarian aid, especially in the southern regions controlled by the group al Shabaab. The regions controlled by the militia are claimed to be suffering from the worst of the crisis, but the crisis is not limited to these regions, and al Shabaab militants are not the only ones to blame.

The West should probably look in the mirror before claiming that Africans are the only ones responsible for their crisis. If the militia in Somalia are so bad as to "divert rivers" to benefit their cronies and ban vaccines, then why intervene in Libya and not in Somalia? And why distort the world food prices by investing so much agricultural land in biofuels, whose value is questionable at best? Are you any more advanced than the British rulers of colonial India?

Why not?

I first heard about the Tree of Life when it won the Palme d'Or in the same Cannes Festival where Nuri Bilge Ceylan won the grand jury award with his film Once Upon a Time in Anatolia. From what I gathered, Terrence Malick and his movie sounded mysterious and different. I read the two very positive reviews written by Peter Bradshaw in the Guardian, and this concept stuck in my mind: "And all the time, gigantic scenes from the secret life of the cosmos endow these family dramas with something alienated, bewildering – a sense of a terrifying new perspective in which their traumas are vanishingly tiny and yet have an excruciating new spiritual magnitude."

I went to see the movie on a rainy day in London, and trusting Bradshaw, I was completely prepared to get carried away and be impressed by it. And so I was. I think what the movie does is remind the viewers of the grandness and incredibility of the cosmos and the nature, and one doesn't need to see the "light" and dinosaurs and flowing lava to remember it, just looking at a big tree against rays of sunshine would suffice, but we seem to have forgotten it regardless. And we are part of that nature, and with all our numbers and experience and pride, it is nature that guides us, not the other way around. We are small and unimportant, and we all experience similar things. Similar scenes are repeated millions of times across the world.

And yet, are we? The story of the family and everyone's joy, pain, aspirations and disappointments gain such great proportions in the movie that you can compare the joy to the sunshine and the pain to the lava. So Malick appreciates not only the nature (and its creator) but also what each one of us has to go through every day and how we cope with it. I empathized with the father's struggles through the world's drudgery as much as I admired the mother's untainted goodness, heavenly "way of grace."

Bradshaw says that the movie created a "Christianityless metaphysics" for him. And so it did inspire a religionless metaphysics for me. Having not pondered about these questions (everything is random, one shall not seek for meaning, just for a refuge) for a while, and having had weak faith (if any at all) during this time, the movie did give rise to this question in my mind: Why not? We don't have any evidence either way, so having no faith is a form of faith in itself.

Maybe the real issue is the loss of faith in humanity.

Suç ve Ceza

(Kitabı okumadıysanız bu yazıyı okumayın lütfen, kitapta ne varsa yazacağım çünkü.)

Romanın ana karakteri Raskolnikov, bir fikrin esiri olmuştur: Bütün yasaklara rağmen dünyaya yararı olmayan, hatta zararlı olduğunu düşündüğü bir kocakarıyı öldürmek, kötülük sayılamaz. Raskolnikov’a gore ancak bağımsız düşüncelerini herkese rağmen eyleme dönüştürme yürekliliğini gösteren insanlar “seçkin” sayılabilirler, ancak bu yürekliliği gösterebilecek insanların iktidara sahip olma hakkı vardır. Raskolnikov kadını öldürürken, bir bakıma da kendisinin “seçkin” insanlardan biri olup olmadığını test etmektedir. Ancak daha kadını öldürürken paniğe kapılır; kadının masum kız kardeşini de öldürmek zorunda kalır, güç bela ve tamamen şans eseri olay mahallinden kaçar ve suçunu itiraf edene kadar psikolojisi o kadar bozulur ki tüm şüpheleri üzerine çeker.

Raskolnikov daha fazla dayanamayıp suçunu itiraf etmeden once bile işlediği cinayetin bir suç ve günah olduğunu kabul etmez: Kendisi için hayatı çekilmez hale getiren suçluluk duygusu değil, “aklıyla” doğruluğunu bildiği eyleminin arkasında duracak kadar yürekli olamayışıdır. Telaşa, paniğe, korkuya kapıldığı için seçkin bir insan olamamıştır, iktidarı hak etmemiştir.

Raskolnikov eyleminin temelindeki fikri inatla savumayı sürdürse, savaşlarda masum insanların öldürülmesi kabul edilirken kendi suçunun böylesine kınanmasındaki ikiyüzlülüğe isyan etse de, adaleti sağlamaya çalışırken yol açtığı adaletsizlikleri görmezden gelemiyor olmalıydı: Masum bir insanı öldürmüş, masum bir diğer insanın hapse düşmesine yol açmıştı. Olmalıydı diyorum, çünkü Raskolnikov’un karmakarışık duyguları içinde böyle bir vicdan azabını ancak Raskolnikov ölen kız kardeş Livazeta’nın Sonya’nın tek arkadaşı olduğunu öğrenince açıkça seçebildim. Bu insanlar kuşkusuz Raskolnikov’un tanımına gore seçkin değildiler, sıradan insanlardılar, ama iktidar sahibi birinin yapması gerektiği gibi sıradan insanları, bir fikri savunmak için “ödenmesi gereken bir bedel” olarak göremiyordu.

Kitabın sonunda Raskolnikov iyi karakter Sonya’ya aşık olmayı başardığında, bir eşiği geçer: Artık onun için teoriler bitmiş, yaşam başlamıştır. Sıradan bir insan oluşunu dert etmeyi, sıradan insanları küçümsemeyi bırakır. Dostoyevski büyük teorilere, taammüden sıradışı bir şeyler yapmaya çalışan insanlara büsbütün mü karşıdır, yoksa aşkı sıradan insanlara sıradanlıklarını unutturabilecek bir teselli armağanı, sığınak olarak mı görür, orasını bilemiyorum.

Sanırım Dostoyevski, insanların çektiği acılara ve başa çıkamadıkları talihsizliklere asla kayıtsız kalamamakla birlikte (Raskolnikov Sonya’ya ilk ziyaretinde onun önünde eğildiğinde, onun değil, insanlığın çektiği acıların önünde eğilmiştir,) adaleti sağlamaya çalışan fikirlerin hiç birine inanmıyordu. Her insanın once kendini kurtarmasının topluma daha faydalı olacağı fikrini Lujin kadar sevimsiz bir karaktere söyletiyor, komün kurmaya çalışan iyi yürekli ama saf Lebezyatnikov’un “ilerleme” fikri ve akılcı bir düzen hayalleriyle ise açıkça dalga geçiyordu. Sonya’nın Tanrı’nın izin vermeyeceğine inandığı bütün felaketlere, Raskolnikov’un da öngördüğü gibi Tanrı izin verecek oluyor, ancak Svidrigaylov gibi bir günahkarın vicdan azabı ile yaptığı yardım mani oluyordu. Gerçi inanan biri burada Tanrı’nın müdahale ettiğini iddia edebilir.

Dostoyevski’nin 150 yıl once kıtabında açıkladığı fikirlerin, çatışmaların hiç değilse böyle şeylere kafa yoranlar için taptaze sürüyor olması Dostoyevski’nin dehasının göstergesi midir, yoksa insanlığın bütün teknolojik gelişmeye rağmen ahlaki yönden geri kalmışlığının mı?

Devamlılık

Bir çok yer gezip de yeni bir yere gelen insan, daha önce yaşadığı yerlerdeki arkadaşlarını kaybetmek istemiyor. Hatta yeni yerdeki yeni hayatımın, daha önce yaşadığım yerlerde yaptıklarımın sonucu olduğunu düşünmek çok hoşuma gidiyor. Yani hiç bir şey boşa gitmemiş, kesintiye uğramamış, kaybedilmemiş, her şey tam olması gerektiği gibi gelişiyormuş gibi. Hikayeler güzeldir.

Bugün vapurla Kadıköy'den dönerken Beyazıt kulesini görünce, Moda'da gezerken, Yakup 2'de duvarlardaki resimlere ya da Leb'i Derya'da manzaraya bakarken, Beyoğlu'nda yürürken de devamlılık duygusuna kapılıyorum, ama bu benim hayatımın dışında, ama benim hayatımı kapsayan bir şey. Bu basit ve sığ, milliyetçiliğe yakın bir duygu gibi görünebilir, belki öyledir. Ama annemin, babamın, teyzemin, eniştemin, kitaplarını okuduğum, şarkılarını dinlediğim insanların yaşadığı, oturduğu, gezdiği yerlerde olmak hoşuma gidiyor. Sanki çok gerilerden gelen bir yolda yürüyormuş gibi. Bu duyguya kapıldığım zaman ben turist olmaktan çıkıyorum, baktığım şey turistik olmaktan çıkıyor.

Yalnızlığa övgü

Şimdi size de duygu sömürüsü yapmak istemem ama küçüklüğümden beri yalnız yemek yiyen adamlar, bekar ve çocuksuz kadınlar beni içlendirmiştir. Geçen hafta bir çok yere koşturup bol bol yiyip içip sosyalleştikten sonra biraz yalnız kalmak istemiştim. Sık görüştüğüm üniversiteden bir arkadaşım İstanbul'dan ayrıldı, İstanbul'u ziyaret eden diğer arkadaşım da Belçika'ya döndü. Yani geçen haftaki sosyallik tamamen şans eseriymiş ve bitti.

Önce sevindim kendime zaman ayırabileceğim, evi derleyip toparlayacağım, kitap okuyacağım, belki bir şeyler yazacağım diye. Hiç ilham gelmiyor bu aralar. Ayrıca uzun zamandır ilk kez kimse ilgimi çekmiyor. Ya da fikirlerim o kadar çabuk değişiyor ki onlara güvenim kalmadı. Bu bana önce çok büyük bir şans, müthiş ve özgürleştirici bir şey gibi göründü. Zaten bu işlerde kadınlar farkında olsalar da, olmasalar da hep zararlı çıkıyordu. Yani bir kadının psikologların cool deyimiyle "güvenli bağlanma" ihtiyacını karşılayabilmesi için, bir yaşam tarzını paket halinde kabullenmesi gerekiyordu. Hele bir de çocuğun olursa yandın. Onu başka kadınların üzerine yıksan bir türlü, yıkmayıp kendin baksan bir türlü. Doğanın kadınlara kurduğu bu tuzaklardan aklını kullanıp korunmalıydı insan. Ayrıca şu gelin ve bebek bolluğunda bir de ben gelin olmuşum, bir bebek de ben yapmışım, ne önemi var ki! Oysa ben daha farklı bir şeyler yapabilirim. Yapabilirim yapabilirim de, ne zaman?

Baktım akşamları Amy Winehouse haberleri okuyup şarkılarını dinlemekten başka bir şey yapmıyorum, kendime bakıp içlenmeye başladım. Her ne kadar o şarkıların uğruna yazıldığı adamın beş para etmediği gün gibi açık olsa da, o şarkıları yazdıran duygulara imrenmeye başladım. Belki de tüm bu mantık yürütmeler, doğaya karşı çıkmalar yalnızlığa dayanmak için aklımın ürettiği tesellilerden ibaretti. Akılcılıkla, temennilerle bir yere varamıyordu insan, yine doğa galip geliyordu. Ben buraya artık yerleşeyim diye taşındım ama, gene kimse yerinde (ve yanımda) durmuyor. Belki de insanlar hakkındaki fikirlerimin de çok önemi yok, yok birinin siyasi görüşleri bana uymuyormuş, yok birisi kendini çok beğenmişmiş, diğeri çok depresifmiş, korkakmış. Doğru amaçlar için mücadele eden sağlam birisi yok etrafta. Mücadele edecek gücü olan kendi için mücadele ediyor, yüce amaçları olan mücadele edecek gücü bulamıyor. Hem ben öyle biri miyim ki öyle birini arıyorum? Soralım bakalım onlar benim hakkımda ne düşünüyorlar? Zayıf değilim, üstelik kafam rahat değil. Hem insan herkeste sevilecek bir yan bulup, herkese alışabilir. Zaten bir şeye yeterince zaman ve enerji vakfeden insan, onu sevmeyecek değil ya. Doğa halleder her şeyi.

Neyse son kararım şudur ki, hiç bir şeyin ve hiç kimsenin sürekli yanında olacağına güvenemeyeceği bu dünyada insanın kendine güvenmesi, kendine bakması, kendi ayakları üzerinde durması gerekir. Çalışmak, üretmek, ne kadar sürekli E-maillerimize ve twitter'a bakarak unutmaya çalışsak da, çoğu zaman yalnız kalabilmeyi gerektirir. İnsan, hayatını kendisi anlamlandırabilmeli; başkalarından ne kendisini onaylamalarını, ne hayatına anlam katmalarını, ne de hiç değilse kendisini oyalamalarını beklemeli. Yalnızlık ne acınacak, ne de başa gelince (ya da seçilince) özür dilenmesi gereken bir şey.

Tatlı hayat

Geçen bir hafta içinde ıstakoz ve morina balığı yedim, Galata'nın teraslarında mehtapla yakamozun farkını öğrendim, deniz taksiyle Suada'dan Anjelique'e çıktım, Nişantaşı'nda alışveriş yaptım. Bütün bunlar güzeldi. Galata'daki sokak, kediler, gençler, kapılar, merdivenler, mehtabın önünden geçen kapkara yük gemileri, hepsi güzeldi ve rastgeleydi. Güzellik insanın gözünü alıyor. Hepimiz boş gözlerle ona bakıyorduk. Ne yaptığımızı, ne yapmak istediğimizi, neler olduğunu, neler olmadığını unutuyorduk. Aslında unutamıyorduk.

İnsanın ufkunun genişliğinin, ne kadar parası olduğuyla, hangi okulu bitirdiğiyle hiç ilgisi yok.

Hayvanlar alemi

Ofisteki pencerem bir sürü binaya bakıyor. Binaların arasında bir sokak var, insanlar karınca gibi görünüyor. Birbirine yaslanmış, birbirinin üstüne binmiş irili ufaklı binalar da karınca tepeleri gibi zaten. Bomonti'de "Anthill" diye bir residence yapmışlar, boşuna değil.

Bazen kendimi hayatın öyle dışında hissediyorum ki. Kafam çemberin dışında, kafam bedenimin de dışında, hem etrafımdakileri hem kendimi seyrediyor. Bir rüya ya da daha doğrusu bir kabus gibi. Belki de insanlığın evriminin bu aşamasında doğmuş olmamız çok büyük şanssızlık: Aklımız gerçekten filin tepesindeki adam gibi, file söz geçirmeye çalışıyor ama sürüklenip gidiyor filin götürdüğü yere. Aklımız insanlığın, kendimizin traji-komik aptallıklarına şahit oluyor, bunların aptallık olduğunu biliyor da gene de hiç bir şey gelmiyor elinden.

Korkmaya başladım çünkü çevreme, kendime bakınca sadece içgüdüleriyle hareket eden ve bu duruma kendini tamamen kaptırmış hayvanlar görüyorum. Bugün sahilde uzun uzun yürüdüm. Kimler görmedim ki. Yavaş yavaş yürüyen bir çok çiftler gördüm. Kocaman kumpirler satanlar ve yiyenler gördüm. Boğaza atlayıp yüzenler, çıkıp gene atlayıp gene yüzenler gördüm. Küçük teknesinde gelip geçene bakıp kemençe çalan bir amca gördüm. Çöp toplayan çok yaşlı, çok ufak bir teyze gördüm. Bebek'teki cafenin önünde kırmızı Porsche gördüm. Kuruçeşme'de sonu gelmeyen değnekçiler gördüm. Türk Telekom'dan aradılar, dün Başka Dilde Aşk'ı izlemiş olmama rağmen kızcağızı kabaca savdım başımdan.

Heybesindeki sabit telefonları satmaya çalışan bir amca gördüm. Bana kızgın kızgın bağırıp durdurdu, prostat gibi dertlerini anlattı ve telefon satmak istedi. Ona sadece bozuk paralar verdim, telefon almadım. Ama yol evrene saldığınız kötücül enerjinin dönüp gene sizi bulabileceği kadar uzun. Güneşin alnında sabit telefon satıyor olmasını kendisinin ya da ailesinin zayıflığına verip vicdanımı rahatlatmaya çalışıyordum ki birden karşımda at gibi bir köpek belirdi, bana doğru koşuyor. Yolun ortasında donup "hık" diye bir ses çıkardım. Hayvan yanımdan geçti gitti. Olay da tam Suada'nın durağında cereyan ediyor, şık bir takım insanlar mütebessim seyrediyor. Kulaklıklarımı çıkardım, yerimden kıpırdayamadan etrafımızda bir tur koşup yoluna devam eden tasmalı hayvanın sahibini aramaya başladım. Sonra kıronun birini elinde kayış köpeğin peşinde gördüm. Adamın biri bağırdı, "bağlasana hayvanını!" diye. Ben kızgın kızgın bakmaktan başka hiç bir şey yapamadım, yoluma devam ettim.

Sivas olayları oldu, ne polis engellemeyi denedi, ne asker, ne başbakan. İnsanları diri diri yakanların avukatları milletvekili oldu AKP'den. Bugün Sivas olaylarını ananlara gaz bombası atıldı. Ogün Samast dolduruşa gelip Hrant Dink'i öldürdü. Kendisi çocuk mahkemesinde yargılanıyor, Hizbullahçılar tutukluluk süresi reformu sayesinde serbest. Ayşe Özyılmazel gitti Ali Taran'ın kanser hastası karısını kendisi için terketmesine izin verdi, "mutluluğu tercih ediyorum" diye savundu kendini. Benim hep akıntı, rüzgar diye tarif ettiğim şey aslında insanlığın kollektif aptallığıdır, hayvani duygularıdır. Aptallık bazen komik görünür, "memleketimden insan manzaraları" der güler dalga geçeriz. Ne eğlenceli, mineli minikli sürprizli duygulu memlekette yaşıyoruz diye seviniriz. Duygularımızla yaşıyoruz diye övünür, yaşadığımızı hissederiz. Ne sıkıcı olurdu medeni bir İskandinav ülkesinde yaşamak!

Ama bu aptallık bazen vahşet olur, bize nefes aldırmaz. Ne kadar suya sabuna dokunmasak, işimizde gücümüzde olsak da, günün birinde bir köpeğin saldırısına uğrayabiliriz.

Bu rüzgarın, akıntının karşısında durulması gerektiğini düşünenler, çaresizliğe kapılırlar. Hukukun olmadığı yerde bu aptallık dalgasından korkarlar ve hiç bir şey yapamazlar. Ama bu aptallığa kendilerini kaptırıp, onu yok da sayamazlar. Ya da belki günün birinde kaptırırlar, kimbilir.

Satisfaction!

Following from this post and this one. This is why people can't walk against the wind, swim against the current even when they know that they should do it.

"Intellectual, scientific, and artistic activities belong to the province of Extremistan, where there is a severe concentration of success, with a very small number of winners claiming a large share of the pot. This seems to apply to all professional activities I find nondull and 'interesting' (I am still looking for a single counter-example, a nondull activity that belongs to Mediocristan)...

Acknowledging the role of this concentration of success, and acting accordingly, causes us to be punished twice: we live in a society where the reward mechanism is based on the illusion of the regular; our hormonal reward system also needs tangible and steady results." Black Swan, pg. 85

"You work on a project that does not deliver immediate or steady results; all the while, people around you work on projects that do. You are in trouble. Such is the lot of scientists, artists, and researchers lost in society rather than living in an insulated community or an artist colony." pg. 86

"Our intuitions are not cut out for nonlinearities. Consider our life in a primitive environment where process and result are closely connected. You are thirsty; drinking brings you adequate satisfaction. Or even in a not-so-primitive environment, when you engage in building, say, a bridge or a stone house, more work will lead to more apparent results, so your mood is propped by visible continuous feedback." pg. 87

"Researchers spent some time dealing with this notion of gratification; neurology has been enlightening us about the tension between the notions of immediate rewards and delayed ones. Would you like a massage today, or two next week? Well, the news is that the logical part of our mind, that 'higher' one, which distinguishes us from animals, can override our animal instinct, which asks for immediate rewards. So we are a little better than animals, after all-but perhaps not by much. And not all of the time." sf. 88

"It may be a banality that we need others for many things, but we need them far more than we realize, particularly for dignity and respect. Indeed, we have very few historical records of people who have achieved anything extraordinary without such peer validation-but we have the freedom to choose our peers. If we look at the history of ideas, we see schools of thought occasionally forming, producing unusual work unpopular outside the school. You hear about the Stoics, the Academic Skeptics, the Cynics, the Pyrrhonian Skeptics, the Essenes, the Surrealists, the Dadaists, the anarchists, the hippies, the fundamentalists. A school allows someone with unusual ideas with the remote possibility of a payoff to find company and create a microcosm insulated from others. The members of the group can be ostracized together-which is better than being ostracized alone." sf. 94

Ateş topu

Geçen gün televizyonda Brahms'ın 3. senfonisini duyduk. Annem Ingrid Bergman'ın Aimez-vous Brahms? filmini hatırladı, sonra Abbas Kiarostami'nin Juliette Binoche'lu filmi Aslı Gibidir'i hatırladık ve bir kadın ve bir erkeğin mutlu bir gün boyu güzel bir şehirde dolaşıp sohbet ettiği A Brief Encounter ve Before Sunrise'ı. Annem "insanların henüz birbirinin sorumluluğunu almadığı" o devrenin ne kadar güzel olduğunu söyledi. Bense elimde bir ateş topu gibi gezdirdiğim hayatımın sorumluluğunu birine atmaya ne kadar hazır olduğumu farkettim. Halbuki beş yıl önce, bu blogu yazmaya ilk başladığımda farkındaydım insanın bunu yapmaması gerektiğinin. İnanmazsanız buyrun okuyun. Aynen şöyle yazmışım:

"Özgürlük, insanın kendi mutluluğunun sorumluluğunu taşıyabilmesiyle başlar. Pek çok insan sırf bu sorumluluğu taşımaktan korktuğu için özgürlüğünü erteler. Özgürlüğün yükünü hafifletebilmek için başka insanların ya da koşulların onlar yerine karar vermesine izin verirler. Eğer sonuçta mutsuz olurlarsa o başka insanları, koşulları, kaderi, kartları suçlarlar. Ama aslında özgürlüğünü birine terketmek, insanın kendi kararıdır. Herkesin hayatı kendi sorumluluğundadır. Benimki de..."

Mesele sadece insanın kendi mutluluğunun sorumluluğunu taşıyabilmesi de değil. Mutluluğun kendisi de bir ateş topu; onu taşıyabilmek de ayrı mesele. Bir yandan bize verilen bu hediyeyi kaybetme korkusu, bir yandan bizim kadar şanslı olmayanlara karşı duyduğumuz vicdan azabı rahat vermez. Ahmet Hamdi Tanpınar, Huzur romanında şöyle der:

"Mümtaz, Nuran'ı her eve bırakışında bunu sonuncu zannederek korkardı. Ona göre ruhun en az tahammül edeceği şey saadettir. Istırabın içinden geçeriz. Tıpkı çalılık, taşlık bir yolda yürür, bir bataklıktan kurtulmağa çalışır gibi ondan sıyrılmaya çalışırız. Fakat saadeti bir yük gibi taşırız ve bir gün farkında olmadan yolun bir ucunda, bir köşeye bırakıveririz." (sf. 209)